Formacja głowy i ramion — jak ją rozpoznać, gdzie ustawić cel i co mówi pomiar

Formacja głowy i ramion to układ trzech szczytów na końcu trendu wzrostowego: środkowy szczyt (głowa) jest najwyższy, a dwa boczne (ramiona) leżą niżej. Rozpoznajesz ją po linii szyi, która łączy dołki między szczytami. Formacja istnieje dopiero wtedy, gdy świeca zamknie się pod tą linią. Cel wyznaczasz, odkładając wysokość formacji od miejsca przełamania. Pomiary na tysiącach przypadków pokazują, że to jedna z silniejszych formacji odwrócenia, ale nie formacja pewna.

W „Wykresie Zero” formacja nosi skrót RGR (od „głowa z ramionami”). Po angielsku to head and shoulders.

Jak rozpoznać formację głowy i ramion

Formacja odwraca trend wzrostowy. Składa się z trzech szczytów:

• Lewe ramię — szczyt w trwającym wzroście, po nim korekta.
• Głowa — wyższy szczyt. Rynek robi nowe maksimum, ale kupujących jest coraz mniej.
• Prawe ramię — szczyt wyraźnie niższy od głowy, zwykle w okolicy lewego ramienia. To pierwszy znak, że popyt nie wynosi już ceny wyżej.

Dołki między szczytami łączysz linią. To linia szyi (ang. neckline). Może być pozioma, opadająca albo wznosząca.

Książka podaje cztery warunki, które warto traktować serio.

• Musi być trend do odwrócenia. Trzy górki w konsolidacji albo po krótkim, płytkim wzroście nie są formacją odwrócenia. Mały ruch przed formacją oznacza zwykle mały ruch po niej.
• Proporcje. Głowa wyraźnie nad ramionami, ramiona zbliżone wysokością. Bez szukania ideału — o tym niżej.
• Wolumen. Najwyższy na lewym ramieniu albo na głowie, słabszy na prawym ramieniu. Słabnący wolumen to ślad wykruszającego się popytu.
• Potwierdzenie. Zamknięcie świecy poniżej linii szyi. Wcześniej na wykresie są tylko trzy górki.

Ostatni warunek jest najczęściej pomijany. Według książki to najczęstsze źródło strat na tej formacji.

Co mówi pomiar

Liczby w rozdziale pochodzą z badań Thomasa Bulkowskiego („Encyclopedia of Chart Patterns”). Bulkowski zmierzył formacje na akcjach amerykańskich, na wykresie dziennym. Zanim spojrzysz na wyniki, warto znać trzy pojęcia:

• Odsetek porażek — jak często cena po potwierdzeniu nie przeszła nawet 5% w kierunku wybicia.
• Średni ruch — odległość od ceny wybicia do skrajnego punktu ruchu, liczona na idealnych transakcjach. Realny trader wyciągnie mniej. To miara do porównywania formacji, nie obietnica zysku.
• Pullback — powrót ceny do linii szyi od dołu w ciągu 30 dni po wybiciu.

Najważniejsze wyniki dla formacji na szczycie:

Co mierzono	Wynik
Średni spadek po wybiciu w hossie	ok. 22%
Średni spadek po wybiciu w bessie	29%
Odsetek porażek w bessie	1%
Linia szyi pozioma / wznosząca / opadająca	−24% / −23% / −21%
Wyższe lewe ramię / wyższe prawe / równe	−25% / −20% / −19%

Z tej tabeli płyną dwa wnioski.

Otoczenie rynku zmienia wartość formacji. W bessie formacja gra z prądem, dlatego jej wyniki są tam wyraźnie lepsze niż w hossie.

Symetria jest przereklamowana. Formacje krzywe, z różnymi odległościami ramion od głowy, wypadały po wybiciu lepiej niż równe. Najlepiej wypadał wariant z wyższym lewym ramieniem. Jeśli odrzucasz układ, bo ramiona nie są równe, odrzucasz przypadki, które w pomiarze radziły sobie lepiej.

Książka dodaje zastrzeżenie przy każdej formacji. To liczby z akcji na interwale dziennym, z przewagą rynku byka w próbie. Na BTC czy ETH mechanika jest ta sama, ale nikt nie zmierzył tam wyników na podobnej próbie. Traktuj liczby jako przybliżenie.

Gdzie wejść i gdzie postawić stop

Wejście. Wariant podstawowy to pozycja krótka po zamknięciu świecy pod linią szyi. Wariant drugi to czekanie na powrót ceny do linii szyi od dołu i wejście po odrzuceniu. Daje zwykle lepszą relację zysku do ryzyka. Powrotu może jednak nie być, dlatego książka opisuje też podział pozycji na dwie części.

Stop loss. Rozsądne miejsca to poziom nad prawym ramieniem albo nad ostatnim lokalnym szczytem przed przełamaniem. Stop nad głową jest zwykle za daleko. Psuje relację zysku do ryzyka tak bardzo, że lepiej odpuścić układ.

Gdzie ustawić cel: reguła pomiaru

Cel formacji głowy i ramion wyznacza reguła pomiaru (ang. measure rule):

• Zmierz wysokość formacji: od szczytu głowy pionowo w dół do linii szyi.
• Odejmij tę wysokość od miejsca, w którym cena przełamała linię szyi.

To pełny cel. Bulkowski radzi go urealnić. Zanim odejmiesz wysokość, pomnóż ją przez odsetek formacji, które w pomiarze doszły do celu. Pełny zasięg osiąga tylko część przypadków.

Drugi filtr jest prosty. Sprawdź, czy między wybiciem a celem nie leży silne wsparcie. Jeśli leży, to ono jest pierwszym realnym celem.

Odwrócona formacja głowy i ramion

Lustrzane odbicie to formacja trzech dołków na końcu spadków. Głowa jest tu najniższym dołkiem, a potwierdzeniem jest zamknięcie nad linią szyi. W książce ma skrót oRGR.

Pomiary Bulkowskiego dla tej wersji w rynku byka:

Co mierzono	Wynik
Miejsce w rankingu 39 formacji wzrostowych	13
Odsetek porażek	11%
Średni wzrost	45%
Powrót do linii szyi po wybiciu	65%
Osiągnięcie celu	71%

Jedna różnica jest szczególnie ciekawa. Przy formacji na dnie symetria pomaga. Ramiona powinny kończyć się blisko jednego poziomu i wyglądać podobnie. Najlepiej wypada opadająca linia szyi: średnio 42% wzrostu wobec 34% dla pozostałych wariantów.

Rozdział 31 pokazuje też przykład liczbowy na ETH. Wysokość formacji mnoży się przez 0,71, dodaje do ceny wybicia i porównuje z najbliższym oporem. Sama liczba z kalkulatora nie jest jeszcze celem.

Gdy formacja zawodzi

Formacja złamana (ang. busted) to taka, która po potwierdzeniu przechodzi mniej niż 10% w kierunku wybicia, a potem zawraca. Przy formacji na szczycie cena wraca i zamyka się nad głową.

Książka zwraca uwagę, że to informacja, a nie tylko strata. Sprzedający, którzy weszli na przełamaniu, muszą zamykać pozycje. Ich zlecenia obronne nad formacją stają się popytem. Dla części traderów to osobny sygnał na wzrost.

Mit, który rozdział rozbraja, brzmi: „głowa i ramiona prawie zawsze działa”. Nie działa zawsze. Część formacji zawiedzie, część zatrzyma się w połowie drogi, a powroty do linii szyi wybiją za ciasne stopy. Każda transakcja na tej formacji może skończyć się stratą, dlatego przewaga z pomiarów ma sens tylko razem z zarządzaniem ryzykiem.

Najczęstsze błędy

• Wejście przed zamknięciem świecy pod linią szyi.
• Formacja po krótkim, płytkim wzroście, z którego cena nie ma dokąd spadać.
• Granie formacji przeciw silnemu trendowi wzrostowemu na wyższym interwale.
• Odrzucanie układów tylko dlatego, że ramiona nie są równe.
• Przenoszenie statystyk z wykresu dziennego na H1 czy H4. Im niższy interwał, tym więcej szumu.

Jak zagrać odwrócenie trendu na tej formacji krok po kroku, opisuje artykuł o formacji głowy z ramionami na strefatradingu.pl.

W książce

Rozdziały 25 i 31 „Wykresu Zero” zawierają schematy obu wersji formacji, pełne tabele pomiarów i odpowiedzi na najczęstsze pytania. Rozdział o formacji na dnie porównuje ją z podwójnym i potrójnym dnem, pokazuje przykład liczbowy celu na ETH i wymienia układy, które najczęściej psują dobrze wyglądającą formację.

Sprawdź to na bieżących danych: na aktualnym kursie BTC i mapie wykupienia i wyprzedania (RSI) (kryptoliczby.pl).